• DOLAR
    6,8642
  • EURO
    7,7856
  • ALTIN
    396,94
  • BIST
    1,1342
Mustafa Çolakoğlu
Mustafa  Çolakoğlu
mustafacolakoglu@malatyasonsoz.com.tr
CUMHURIYET DÖNEMINDE ÇIKAN IÇ ISYANLAR (1)
  • 0
  • 4162
  • 12 Ocak 2015 Pazartesi
  • 1 Yıldız2 Yıldız3 Yıldız4 Yıldız5 Yıldız
  • +
  • -

1806 yilinda patlak veren Babanzade Abdurrahman Pasa isyani ile baslayan isyan zinciri 1938 yilinda Dersim isyani ile asiret isyanlari son bulmustur. Yerine ise günümüzde Marksist, Lenin’ ci örgüt isyanlari baslamistir. 1919 & 1938 yillari arasinda meydana gelen kanli ve aci olaylarin tamami Kürtçülük adina yapilmamistir. Osmanli devleti döneminde on üç, cumhuriyet Türkiye’sinde ise tespit etigim yirmi yedi isyan vuku bulmustur. Cumhuriyet tarihinde çikan isyanlari temelde üçe ayirabiliriz.
1= Padisah sultan Vahdettin’in ilan ettigi fermanin etkisiyle bazi insanlar Kuvayi milliye’yi durdurmak istemeleri nedeniyle çikan isyanlar.
2= Dis güçlerin kiskirtmasi neticesinde, devlet kurmak için çikan isyanlar,
3=Temelinde, vergi vermeme veya menfaat çikarlarinin zedelenmesi, asiret kavgalari, intikam hirsi gibi nedenlerle çikan asiret isyanlari. Damat Ferit pasanin hükümetinde Seyhülislam olan, Dürrizade Abdullah efendi 11 Nisan 1920 tarihinde yayinladigi fetvada Milli mücadelede görev alan herkesi Halifeye karsi isyan etmeleri nedeniyle, din düsmani ve Eskiya olarak tanitmistir. Bu fetva Istanbul da yayinlanan gazetelerde yayinlandigi gibi, Ingiliz ve Yunanistan uçaklari ile Anadolu’nun muhtelif yerlerine atilmistir. Dürrizade’nin fetvasina karsilik olarak ta,16 Nisan 1920 tarihinde, Ankara Müftüsü olan Börekcizade Rifat efendinin kaleme aldigi fetvayi, Anadolu’nun çesitli bölgelerinde yüz eli iki din adami tarafindan da imzalamistir. fetva bütün Anadolu’daki müftülüklere dagitilmistir. Fetvanin içeriginde ise Padisah efendimiz Ingilizler tarafindan esirdir. Bu nedenle makami Hilafet ve saltanatin kurtarilmasi lazimdir. Anadolu’daki yasayan vatandaslarin çogu Istanbul fetvasina önem vermemisse de, Anadolu’da Milli mücadeleye karsi on bir isyan çikmistir. Bu isyanlar nedeniyle binlerce insanimiz biri birini öldürmek zorunda kalmistir. Bu isyanlar olmasaydi, Anadolu’daki yabanci devletler askerlerini, 1920 tarihi sonunda çekmek zorunda kalacaklardi.
MILLI MÜCADELEYE KARSI ÇIKAN ISYANLAR
1-ALI GALIP OLAYI= 20 Agustos,15 Eylül 1919,arasinda, Mustafa Kemal’in Sivas kongresini basmak ve Mustafa Kemali tutuklamak için Elazig valisi Ali Galip ve Ingiliz Binbasi Covbertin Noel’e beraber hazirladiklari bir komplo.
2-BOZKIR ISYANI= 27 Eylül,4 Kasim 1919 tarihinde, Konya, Bozkir ilçesinde, Konya valisinin destegiyle, Bozkir’li Zeynel Abidin liderliginde isyan edilmistir.   
3-  ANZAVUR AHMET ISYANI= 22 Kasim1919, Mayis 1920 tarihleri arasinda, Balikesir Gönen, Biga, Susurluk bölgesinde, Anadolu’da halkin kurdugu Kuvayi milliye karsi, Sultan Vahdetin tarafinda finanse edilmis olan kuvayi inzibatiye güçleri Anzavur Ahmet tarafindan yönetilmistir.
4- DÜZCE ISYANI= 19 Temmuz,23 Eylül 1920 tarihleri arasinda, Damat Ferit hükümeti tarafin da, Milli mücadeleye karsi organize edilmistir.
5-  YOZGAT ISYANI=(Çapanoglu isyani) 14 Mayis,30 Aralik 1920 tarihleri arasinda, Padisah yanlisi olan, Çapanoglu ailesinin liderlik yaptigi bir isyandir.
6- ZILE ISYANI 25 Mayis,21 Haziran 1920 tarihleri arasinda, Tokat, Yildizeli ve Zile bölge sinde, padisah yanlilari tarafindan Milli mücadeleye karsi sekte vurmak için çikarilan bu isyandir.
7- AYNACIOGLU ISYANI= 25 Eylül,20 Kasim 1921 tarihleri arasinda, Aynacioglu ailesinin tesviki ile Kirsehir, Tokat ve Yozgat bölgesinde milli mücadeleye karsi yapilmis bir isyandir.   
8- ÇOPUR MUSA ISYANI=21 Temmuz,30 Temmuz 1920 tarihleri arasinda Afyon bölgesinde Yunanlilarin kiskirtmasi sonucunda, Milli mücadeleye karsi bir ayaklanmadir.9- KONYA (Delibas Mehmet isyani) 2 Ekim,22 Kasim tarihleri arasinda çikan bu isyan, Damat Ferit Pasanin, Dürrizade Abdullah efendinin fetvasi Ingiliz uçaklari ve Yunan ordulari eliyle bir sekilde Anadolu’nun çogu yerlerine ulastirilmisti, Fetva, Konya’ da semeresini vermistir.
 10- ÇERKEZ ETHEM ISYANI= Ethem bey Anadolu’da Yunanlilara karsi ilk mesaleyi yakip gönüllü ordusunu kuran ve ordusunda Kuvayi Seyyare adini veren kisidir.   Ethem bey Ege bölgesinde Yunan ordularina gerilla taktigi ile bir taraftan hirpalarken, diger taraftan da, Milli mücadeleye karsi çikan Anzavur isyani, Düzce isyani, Çopur Musa isyani ve Yozgat isyani bastirmak için mücadele ediyordu. Mustafa Kemal ve arkadaslari Milli bir ordu kurmak için tesebbüse geçince, buna en çok Çerkez Ethem ve kardesleri karsi çikmislardi,  Bati cephesi komutani Ali Fuat pasa’nin emri ile cephe komutani Çerkez Ethem Gediz’i isgal eden, Yunan ordusu ile 24 Ekim 12 Kasim tarihleri arasinda ilk olarak cephe savasi yapilmistir. Bu savasta Türk ordusu beli bir üstünlük saglamamistir. Türk ordusunun zayiati,17 Subay ve 190 asker sehit olmustur. Gediz savasinda, Türk ordusu bir üstünlük saglamadi, fakat Yunan ordusu Gediz’i bosaltmak zorunda kalmistir.   Mustafa Kemal, Ethem beyi ve kardeslerini milli orduya katilmaya ikna edemeyince, 20 Aralik 1920 tarihinde, Mustafa Kemal, cephe komutani Albay Ismet beye, Ethem beyin üzerine gitmesini emretmistir. Ismet bey emrindeki ordunun büyük çogunlugunu Ethem beyin ordusunun üzerine gönderdi. 27 Aralik,23 Ocak tarihleri arasinda, Dervis bey komutasindaki süvari tümeni Çerkez Ethem beyin askerlerini Kütahya’dan Gediz’e, sürmüs, Gediz’de barinamayan, Çerkez Ethem ve kardesleri Yunan cephe komutani ile anlasarak Izmir’e geçmistir. Askerlerini serbest birakmis, silah ve cephanesini Dervis beye teslim etmistir.  Ethem bey ve kardesleri, yabancilara karsi bagimsizlik savasi verirken, Millet Meclisinin yaptigi yasalari kendi ihtiraslarina heba etmislerdir.  Ethem bey ve kardesleri, Izmir bölgesine geçtikten sonra ve Atina’da bulunduklari süre içinde asla ne Yunalilarla, nede diger isgal güçleri ile is birligi yaparak Milli mücadelenin aleyhinde bir harekette bulunmamislardir. 9 Mayis 1921 tarihinde Meclisin 573 sayili karar ile düsman tarafina firardan dolayi giyaplarindan idama mahkûm olmuslardir.                        
11- SEYH SAIT ISYANI=  13 Subat, 31 Mayis 1925 tarihleri arasinda çikan bu isyanin, cumhuriyet tarihinde çikan en önemli isyanlardan birisidir. Elazig, Diyarbakir, Bingöl bölgelerini kapsamistir. Seyh Said’e göre Bu isyanin nedeni 1924 tarihinde kaldirilan Halife’lik makami oldugunu söylemistir. Bu isyan sirasinda Seyh Said, Beyrut’ta yerlesen, Sultan Abdulhamid’in oglu Mehmet Selim’in adina hutbe okudugu rivayet edilmektedir. Elazig’i isgal eden asiler sehri talan etmeye baslayinca vatandaslar karsi koyarak üçüncü günü asileri kovalamislardir. Seyh Said on bin kisi ile Diyarbakir’i kusatmis, fakat 7.Kolordu komutani Mürsel pasa komutasindaki askerler tarafindan bozguna ugratilmistir.  Isyanin arkasinda Kürt Teali cemiyeti oldugu rivayet edilmis olup bu nedenle Kürt teali Cemiyeti’nden bes kisi 27 Mayista 1925 tarihinde idam edilmislerdir.28 Haziran 1925 tarihinde ise Istiklal mahkemeleri tarafindan idam verilen Seyh Said basta olmak üzere 47 kisi idam edilmistir.

 

Sosyal Medyada Paylaşın:

Düşüncelerinizi bizimle paylaşırmısınız ?

  • YENİ
  • YORUM
Bu sitede yayınlanan tüm materyalin her hakkı mahfuzdur.
Kaynak gösterilmeden alıntılanamaz.
Malatya Sonsöz Gazetesi | Tüm Hakları Saklıdır © 2018 malatya haber